İdgam ve Lâm-ı Tarif

Kısaca

İdgam, birbirini izleyen iki harften ilkini ikincisinin içine katıp şeddeli tek bir harf gibi okumaktır. Konu iki ayrı soru ailesi üretir: harflerin birbirine ilişkisine göre isimlendirme (misleyn, mütecaniseyn, mütekaribeyn) ve kâmil/nâkıs ayrımı. Sakin nûn ve tenvinin idgamı (maa'l-gunne / bila gunne) ayrıca anlatıldığı için bu dosyada yalnız atıf yapılır; ayrıntısı Tenvin, Sakin Nûn ve Sakin Mîm konusundadır. 2018–2024 arasında DHBT, MBSTS ve ÖABT'de bu başlıktan 12 soru sorulmuştur; bunlardan biri nûn-izhar yönüyle nun-mim konusuyla da kesişir.

Sınavda en çok sorulanlar

• Eşleştirme: lâm ve ra → idgam-ı bila gunne doğru; gaf–kef → mütecaniseyn değil, mütekaribeyn; be–mim → mütecaniseyn (mütekaribeyn değil). 2021 ÖABT-DKAB
• Harfler arası ilişki kavramları: mütecanis ve mütekarib (idgamın şartı bu ilişkilerdir); mütenakız ve mütebayin idgam ilişkisi değildir. 2022 ÖABT-DKAB
• Sakin be + harekeli mim (Hûd 11/42, "irkeb meanâ") → idgam-ı mütecaniseyn. 2023 ÖABT-DKAB
• Meal gunne idgam, tenvin/nûndan sonra ي، ن، و، م geldiğinde olur. كَاَنَّهُمْ بُنْيَانٌ terkibinde ise "hüm" mîmi be'ye ihfa-i şefevîyle okunur, "bünyân"da nûn+yâ aynı kelimede olduğu için izhar yapılır. 2024 ÖABT-DKAB
• Sakin nûndan sonra idgamla okunan harfler: lâm, mîm, ra (ve yâ, nûn, vâv); fe idgam harfi değil, ihfa harfidir. 2019 ÖABT-İHL
• Mahreç/sıfat yakınlığı olan harflerin idgamı = idgam-ı mütekaribeyn. 2020 ÖABT-İHL
• Nâkıs idgam örneği: ط'nin ت'ye idgamı (بَسَطْتَ, Mâide 5/28). 2024 ÖABT-İHL
• غفور رحيم → "ğafûrur-rahîm": tenvin + ra = idgam-ı bila gunne. 2023 MBSTS
• İdgam yapılmayan durum: sakin mîm + vâv (izhar-ı şefevî). Nûn+ra, kaf+kef, lâm+lâm, dal+te ise idgamdır. 2024 MBSTS
• Fâtiha 1/2'de "rabbi" kelimesinde idgam-ı bila gunne yoktur; ra kalın, lâm-ı celâle ince, الْحَمْدُ'da izhar-ı kameriyye ve الْعَالَمِينَ'de vakıfta medd-i ârız vardır. 2024 MBSTS
• Sakin mîm+mîm: misleyn meal gunne; nûn+ayn: izhar; nûn+be: iklab; kaf+kef: mütekaribeyn. Bu dört örnekte sakin nûn/tenvin idgamı olan idgam-ı bila gunne uygulanmaz; o, tenvin/nûndan sonra lâm ve ra gelince olur. 2020 DHBT
• Tenvin/sakin nûn + ي ن م و idgamı gunnelidir; ama aynı kelimede olan nûn+vâv/yâ'da (بُنْيَانٌ) izhar yapılır. 2022 ÖABT-DKAB

Konu anlatımı

Tanım ve temel kavramlar

İdgam, "bir şeyi başka bir şeyin içine katmak" anlamındadır. Tecvidde birincisi sakin, ikincisi harekeli iki harfin şeddeli tek harf gibi okunmasıdır. Üç şart vardır: birinci harf sakin, ikinci harf harekeli, ikisi arasında mahreç/sıfat bakımından ilişki bulunması. Birinci harf med harfi olursa idgam yapılmaz; lîn harfi ise idgam yapılabilir.

Harfler arası ilişki dörde ayrılır; sorulan ikisi idgam sebebidir: 2022 ÖABT-DKAB

Büyük ve küçük idgam

• İdgam-ı kebîr: İki harf de harekeli. Kıraat imamlarının çoğu (Âsım/Hafs dahil) yapmaz; Hafs'ta yalnız Yûsuf 12/11'deki "te'menneâ" kelimesi (iki nûn) istisna olarak idgamlıdır. İdgam-ı kebîr yalnız Ebû Amr'a aittir.
• İdgam-ı sagîr: Birincisi sakin, ikincisi harekeli. Konu anlatımının asıl alanı budur.

Sakin nûn ve tenvinin idgamı (atıf)

Tenvin/sakin nûndan sonra ي ن م و gelirse maa'l-gunne, ل ر gelirse bila gunne idgam olur. Aynı kelimede nûn+vâv/yâ olduğunda (بُنْيَانٌ، دُنْيَا، قِنْوَانٌ، صِنْوَانٌ) idgam değil izhar yapılır (izhar-ı mutlak). Ayrıntı ve örnekler: Tenvin, Sakin Nûn ve Sakin Mîm konusu. 2019 ÖABT-İHL · 2022 ÖABT-DKAB · 2023 MBSTS · 2024 ÖABT-DKAB

İdgam-ı misleyn

Mahreç ve sıfatları aynı iki harften birincisi sakin, ikincisi harekeli ise yapılır. Örnek: لَهُمْ مَا (mîm+mîm). İki mîm veya iki nûn ise misleyn meal gunne, diğer aynı harfler misleyn bila gunne olur. Sakin mîm+mîm örneği bu yüzden "idgam-ı misleyn meal gunne"dir. 2020 DHBT Kalkale harflerinden biri birinci harf olursa idgamda kalkale yapılmaz.

Dikkat: İdgam-ı misleyn'de iki harf aynı harftir. Sakin lâm + lâm (ve ra+ra) misleyn bila gunne sayılır; bu yüzden "sakin lâm+lâm" idgamdır. 2024 MBSTS

İdgam-ı mütecâniseyn

Mahreçleri aynı, sıfatları farklı harflerin idgamıdır. Çiftler şunlardır:

Be+mim çifti bu gruba girer; bazı tecvid kitapları mütekaribeyn sayar; doğrusu mütecaniseyndir, çünkü mahreç birdir (iki dudak). 2021 ÖABT-DKAB · 2023 ÖABT-DKAB Sakin dal+te de idgam sebebidir. 2024 MBSTS

İdgam-ı mütekâribeyn

Mahreç ve sıfatta yakınlığı olan harflerin idgamıdır; iki çifttir: 2020 ÖABT-İHL

1. Sakin lâm + ra ("kul rabbi" gibi): lâm ra'ya katılır.
2. Sakin gaf (ق) + kef (ك) ("nahluqkum" tipi): gaf kef'e katılır.

Nûnun mîme katılması gibi kâmil idgamlar, birleşme anında misleyn hükmü alır.

Dikkat: gaf+kef = mütekaribeyn; be+mim = mütecaniseyn. Bu iki çift sık karıştırılır. 2021 ÖABT-DKAB

Kâmil (tam) ve nâkıs (eksik) idgam

• Kâmil: Birinci harfin hem zâtı hem sıfatı kaybolur; ikinci harfin sesi duyulur. Bila gunne idgamlar, misleyn ve çoğu mütecaniseyn böyledir. 2023 MBSTS · 2024 ÖABT-İHL
• Nâkıs: Birinci harfin zâtı kaybolur, sıfatı kalır. İki yerde olur: (a) ط'nin ت'ye idgamı (ıtbak sıfatı kalır), (b) maa'l-gunne idgamlar (nûnun gunnesi kalır). 2024 ÖABT-İHL

İdgam-ı şemsiyye ve izhar-ı kameriyye

Harf-i tarifin lâmı (ال), kendisinden sonra gelen harfe göre iki hükme tâbidir:

Şemsiyyede ikinci harf nûn ise idgam gunneli, diğerlerinde gunnesizdir. Aynı kelime kökünden gelen "el" ise (kelimenin aslından) ne kameri ne şemsidir. Fâtiha 1/2'deki الْحَمْدُ izhar-ı kameriyyedir; اَلْعَالَمِينَ de kameridir. 2024 MBSTS

Fâtiha 1/2 uygulaması

الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ: ra'nın üstesi olduğu için kalın okunur; lâm-ı celâle öncesi esre olduğundan ince okunur; لِلّٰهِ'de idgam yoktur; "rabbi"de sakin harf olmadığı için idgam-ı bila gunne söylenemez; الْعَالَمِينَ'de vakıfta medd-i ârız vardır. 2024 MBSTS

Karıştırılanlar

• Mütecaniseyn – mütekaribeyn: Mahreç aynı mı (mütecaniseyn), yakın mı (mütekaribeyn)? Be+mim → mütecaniseyn; gaf+kef, lâm+ra → mütekaribeyn.
• Kâmil – nâkıs: Sıfat da kayboluyorsa kâmil; sıfat (ıtbak/gunne) kalıyorsa nâkıs.
• Gunne ile idgam harfleri: ي ن م و gunneli, ل ر gunnesiz; fe, be, kaf, ta gibi harfler idgam değil ihfa/iklab/izhar konusudur.
• Sakin mîm+vâv: idgam değil izhar-ı şefevî; aynı kelimedeki nûn+vâv/yâ: izhar.
• Şemsiyye – kameriyye: Lâm okunuyorsa kameri, okunmuyorsa şemsi.

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 7 Ekim 2026