Hadis Usulü

Kime Ait Olduğuna ve Râvi Sayısına Göre Hadis Türleri

13 çıkmış soruMBSTS: 5DHBT: 2ÖABT-DKAB: 2ÖABT-İHL: 42016–2024

Bu sayfada

  1. Kaynağına (kime ait olduğuna) göre hadisler
  2. Hükmen merfû (merfû hükmen)
  3. Kudsî hadis
  4. Râvi sayısına göre: mütevâtir
  5. Âhâd haberler: meşhur, azîz, garîb

Kısaca

Hadisler önce kime dayandığına (Hz. Peygamber, sahâbî, tâbiîn) göre, sonra da nakleden râvi sayısına göre sınıflandırılır. Bu sınıflama, sınavlarda hem "tanım → terim" eşleştirmesi hem de "verilen örnek hangi türdür?" biçiminde sorulmaktadır. Konuyla ilgili son yıllarda 13 soru çıkmıştır.

Sınavda en çok sorulanlar

Konu anlatımı

1. Kaynağına (kime ait olduğuna) göre hadisler

Hadis usulünde "hadis" denilince öncelikle Hz. Peygamber'in söz, fiil ve takrirleri anlaşılır. Ancak uygulamada sahâbî ve tâbiîn rivayetleri de hadis külliyatının bir parçası olarak değerlendirilir. Bu sebeple kaynağa göre üç temel bölümleme yapılmıştır:

Terim Tanım Örnek / Açıklama
Merfû Hz. Peygamber'e nispet edilen söz, fiil ve takrir "Allah Resûlü şöyle buyurdu / şöyle yaptı / huzurunda yapıldı, reddetmedi"
Mevkûf Sahâbîye nispet edilen söz, fiil ve takrir Ebû Zer'in "Hz. Peygamber'den duyduğumu naklederim" sözü; Hz. Âişe'nin Ömer hakkındaki sözü
Maktû Tâbiîn ve sonraki nesillere nispet edilen söz, fiil ve takrir İbn Sîrîn'in "Bu ilim dindir..." sözü; Hasan-ı Basrî'nin nasihatleri
Kudsî Manası Allah'a, lafzı Hz. Peygamber'e ait olan rivayet "Ben sâlih kullarıma... hazırladım"

Mevkûf, sahabeye ait söz, fiil ve takrirlerdir; maktû ise tâbiîye ait söz, fiil ve takrirlerdir. Muhaddislerin genel kanaatinde maktû, tâbiîn veya tebeu't-tâbiînden birinin söz ya da fiilidir; bazı kaynaklar daha sonrakilerin sözlerine de maktû denebileceğini söyler. Sınavda da maktûun tâbiûn ve tebeu't-tâbiînin söz ve fiilleri olduğu bilgisi doğru kabul edilmiştir. 2023 ÖABT-İHL

Dikkat: Tür belirlenirken rivayet eden değil, sözün/fiilin sahibi esastır. Örneğin tâbiînden Katâde, "Ömer yalnız yolculuğu hoş görmezdi" derken rivayet Katâde'ye aittir ama söz/fiil sahâbî Ömer'e nispet edildiği için türü mevkûftur. 2016 MBSTS

Sınavlarda mevkûf–maktû ayrımının pratik biçimde sorulduğu görülür: Hz. Âişe'nin sözü 2021 ÖABT-İHL, Ebû Zer'in sözü 2024 ÖABT-DKAB mevkûf; Süfyân b. Uyeyne'nin "Salih insanların anıldığı yere rahmet iner" sözü 2018 MBSTS, Muhammed b. Sîrîn'in sözü 2019 ÖABT-İHL, Hasan-ı Basrî'nin sözleri 2024 DHBT ise maktûttur.

Maktû ile ilgili bir incelik: İlk dönemlerde maktû, "isnâdı muttasıl olmayan, kopuk rivayet" anlamında (bugünkü munkatı' gibi) de kullanılmıştır; bu kullanım da sınavda doğru ifade olarak yer almıştır. 2023 ÖABT-İHL

2. Hükmen merfû (merfû hükmen)

Bazı rivayetler görünürde mevkûf veya maktû olsa da içerikleri bunların ancak Hz. Peygamber'den alınmış olabileceğini gösterir. Sahâbînin kendi reyiyle ulaşamayacağı hususlar (namazın/ibadetin şekli, sevap–günah miktarları, geçmiş veya geleceğe ait gaybî haberler) bu gruba girer. Bu tür rivayetlerin isnadları bir sahabî veya tâbiîde kalmış olsa bile yine hükmen merfû sayılır.

Sınavda sorulan tipik örnek: Abdullah b. Ömer'e namazda teşehhüdde okunacak dua sorulmuş, o da Tahiyyât'ı öğreterek "bunu okuyun" demiştir. Âlimler, İbn Ömer'in namazda okunacak duayı kendi düşüncesiyle tavsiye edemeyeceğini belirterek bu rivayeti hükmen merfû saymıştır. 2022 DHBT

Sahâbînin "Bize şöyle emredildi / şöyle yasaklandı", "Resûlullah'ın sünnetinden sayılır", "Şu haramdır/helâldir" gibi ifadeleri de aynı kapsamdadır.

Dikkat: Hükmen merfû ile "sahâbe mürseli" karıştırılmamalıdır. Sahâbe mürseli, sahâbînin bizzat işitmediği bir şeyi Hz. Peygamber'den duymuş gibi aktarmasıdır; hükmen merfû ise sözün içeriği sebebiyle Hz. Peygamber'e dayandırılmasıdır.

3. Kudsî hadis

Kudsî hadis, manası Allah Teâlâ'ya ait olan, fakat Hz. Peygamber'in kendi lafızlarıyla aktardığı rivayettir. Hz. Peygamber bunu "Rabbimden rivayet ederim / Allah buyurdu ki" gibi ifadelerle nakleder. Kudsî hadis Kur'an-ı Kerim'den değildir; ona Kur'an hükmü terettüp etmez (tilâveti/namazda okunması söz konusu değildir). Bununla birlikte manası Allah'a dayandığı için kudsî hadis de neticede merfû bir rivayettir.

Sınavda sorulan örnek: Allah Teâlâ'nın "Ben, sâlih kullarıma hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir insanın hayal edemeyeceği nimetler hazırladım" mealindeki sözü (Buhârî, Bed'u'l-halk 8; Müslim, Cennet 2) kudsî hadistir. 2019 ÖABT-DKAB

4. Râvi sayısına göre: mütevâtir

Mütevâtir, her nesilde yalan üzerinde birleşmeleri akla sığmayacak kadar kalabalık bir topluluğun, kendileri gibi kalabalık bir topluluktan naklettiği hadistir. Sayıyla ilgili şart koşulmaz; her nesilde "yalan üzere birleşmesi imkânsız" bir çokluğun bulunması esastır.

Mütevâtir ikiye ayrılır:

Türü Özellik Örnek
Lafzî mütevâtir Ravilerin lafzı aynı veya çok yakın kelimelerle naklettiği hadis "Kim bana kasten yalan isnad ederse cehennemdeki yerine hazırlansın" hadisi klasik örnektir (çok sayıda sahâbîden nakledilmiştir); ancak Hz. Peygamber'in sözleri arasında lafzî mütevâtir bulunup bulunmadığı tartışmalıdır
Manevî mütevâtir Farklı lafız ve bağlamlarda nakledilen ortak bir anlama dayanan rivayetler Hz. Peygamber'in dua ederken ellerini kaldırdığına dair yüzden fazla rivayet

Manevî mütevâtirin en bilinen örneği olan dua ederken elleri kaldırma hususu, sınavda farklı lafız ve bağlamlarda yüzü aşkın rivayetle gelmesi yönüyle sorulmuş ve cevap mütevâtir olmuştur. 2021 MBSTS

Mütevâtirin özellikleri: kesin bilgi (ilm-i yakîn) ifade eder; sened tenkidine tabi tutulmaz; râviler tek tek cerh edilmez; itikadî konularda da kesin delildir. Bu yüzden mütevâtirin itikadda delil olup olmadığının tartışmalı olduğunu söylemek yanlıştır; sınavda da bu yargı mütevâtirin özelliği sayılmamıştır. 2023 ÖABT-İHL

5. Âhâd haberler: meşhur, azîz, garîb

Mütevâtir derecesine ulaşmayan bütün haberler âhâd (haber-i vâhid) kapsamındadır Âhâd haberler râvi sayısına göre üçe ayrılır:

Tür Râvi sayısı Tanım / not
Meşhur Yaygın görüşe göre en az üç (tartışmalı) Üç veya daha fazla yoldan gelip mütevâtir sayısına ulaşamayan hadis; bazı âlimler ilk tabakalarda bir veya iki râviyi aşmayı yeterli görür
Azîz En az iki Herhangi bir tabakada râvisi iki olan hadis ("her tabakada tam iki" veya "bir hocadan iki-üç râvi" diye tarif edenler de vardır)
Garîb Bir Senedinin bir veya birkaç tabakasında tek râvi kalan hadis

Meşhur ile müstefîz bazı usulcülerce eş anlamlı kullanılır, bazıları ise aralarında fark gözetir; fukahâ, hadisçilerin "meşhur"unu "müstefîz" diye adlandırır. Halk arasında yaygınlık kazanmış ama senedi bulunmayan sözlere de meşhur denilebilir.

İbn Hibbân, her tabakasında yalnız iki râvi bulunan bir hadisin hiç bulunmadığını söylemiş; İbn Hacer ise azîzi "râvisi hiçbir tabakada ikiden az olmayan hadis" diye tanımlamıştır. Azîz için yaygın örnek, "Sizden biriniz beni anne-babasından ve bütün insanlardan daha çok sevmedikçe iman etmiş olmaz" hadisinin Ebû Hüreyre ve Enes b. Mâlik'ten iki sahâbî yoluyla gelmesidir.

Garîb, hangi tabakadan olursa olsun bir râvinin rivayet ettiği haberle teferrüd etmesidir. Garîb ikiye ayrılır: garâbet (teklik) senedin aslında, yani sahâbî râvide meydana gelmişse garîb-i mutlak (ferd-i mutlak); senedin devamında belirli bir râviye, beldeye veya "sıkalar içinde yalnız bir sıkanın rivayetine" özgü ise garîb-i nisbî denir.

Sınav örnekleri:

Dikkat: Meşhur, azîz ve garîb tür belirlemesi yalnızca râvi sayısına dayanır; bu hadisler sened ve metin durumuna göre sahîh, hasen veya zayıf olabilir.

Karıştırılanlar

Kendini dene: 6 soru

Konu anlatımına göre hazırlanmış özgün sorular. Bir şıkka dokun, cevap ve açıklama hemen açılır; sonuçların bu tarayıcıda saklanır.

1. Tâbiîn veya tebeu't-tâbiînden birinin söz ya da fiiline hadis usulünde ne ad verilir?

2. Manası Allah'a, lafzı Hz. Peygamber'e ait olan ve "Allah buyurdu ki" gibi ifadelerle nakledilen rivayet hangisidir?

3. Tâbiînden Katâde, sahâbî Ömer'in yalnız yolculuğu hoş görmediğini nakletmiştir. Bu rivayet, söz sahibi esas alındığında hangi türdendir?

4. Abdullah b. Ömer, namazda teşehhüdde okunacak duayı sorulunca Tahiyyât'ı öğretmiştir. Âlimler bu rivayeti neden hükmen merfû saymıştır?

5. Hz. Peygamber'in dua ederken ellerini kaldırdığı, farklı lafız ve bağlamlarda yüzden fazla rivayetle nakledilmiştir. Bu haber hangi türe girer?

6. Aşağıdakilerden hangisi mütevâtir hadisin özelliği değildir?

← Tahammül ve edâ yolları, mana ile rivayetSahih, hasen, zayıf; senette kopukluk: mürsel, munkatı', mu'dal, muallak, tedlîs →

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: